Do đâu sau 22 năm, 18 hài cốt liệt sĩ nữ tù chính trị của Nhà lao Tân Hiệp mới được phát hiện và quy tập về Nghĩa trang liệt sĩ tỉnh? Vì sao 18 người hy sinh nhưng lại chỉ có 2 bia mộ? Tất cả được giải mã nhờ những chuyến hành trình đi tìm con, từ tấm lòng của những người mẹ...
Do đâu sau 22 năm, 18 hài cốt liệt sĩ nữ tù chính trị của Nhà lao Tân Hiệp mới được phát hiện và quy tập về Nghĩa trang liệt sĩ tỉnh? Vì sao 18 người hy sinh nhưng lại chỉ có 2 bia mộ? Tất cả được giải mã nhờ những chuyến hành trình đi tìm con, từ tấm lòng của những người mẹ...
* Vượt ngàn cây số tìm con
Trong hồ sơ của Sở Lao động - thương binh và xã hội còn lưu trữ lá đơn khẩn thiết của một người mẹ liệt sĩ gửi vào tháng 3-1995. Đó là bà Lê Thị Nhàn, sinh năm 1907, nguyên quán tại huyện Duy Xuyên (tỉnh Quảng Nam), ngụ tại khóm 1, thị trấn Vạn Giã, huyện Vạn Ninh (tỉnh Khánh Hòa), là mẹ của liệt sĩ Nguyễn Thị Tám, sinh năm 1944, hy sinh ngày 3-6-1974, đã được truy tặng bằng Tổ quốc ghi công năm 1982.
 |
| Bằng Tổ quốc ghi công của liệt sĩ Nguyễn Thị Tám, một trong 18 nữ tù chính trị hy sinh tại Nhà lao Tân Hiệp năm 1974. |
Theo trình bày của bà Nhàn, liệt sĩ Nguyễn Thị Tám tham gia cách mạng từ năm 1960, nguyên là Xã đội phó, bị địch bắt tại Quảng Nam năm 1970. Sau khi bị tra tấn dã man tại nhà tù nơi đây, địch chuyển chị về giam tại Nhà lao Tân Hiệp cho đến ngày bà Nhàn đau đớn nhận hung tin: chị Tám đã tử nạn cùng 17 bạn tù khác vào đêm
Trong đơn, người mẹ gần 90 tuổi ấy đã viết tha thiết: "Nay tuổi quá cao, sức khỏe lại quá yếu, không biết sống chết ngày nào, nhưng nguyện vọng và ao ước cuối cùng của tôi là đưa được con mình về gần để được thắp những nén hương cuối cùng cho con, rồi có nhắm mắt lìa trần cũng không thấy ân hận. Mỗi năm đến ngày thương binh liệt sĩ, khi đốt nén nhang trên bàn thờ con, tôi vẫn ngậm ngùi nén lệ vái cùng con là: ngày nào đưa được con về thì mẹ mới nhắm mắt. Điều nguyện ước ấy mãi đến nay vẫn chưa làm được...". Và chính từ lá đơn nghẹn ngào nước mắt ấy, chính từ tấm lòng của người mẹ ấy, tung tích về 18 ngôi mộ mới được biết đến.
Cũng giống như chị Tám, hài cốt liệt sĩ Nguyễn Thị Hoa (Bảy Hoa) được biết đến và quy tập nhờ tình yêu con của người mẹ, bà Trần Thị Hà, ngụ tại Phước Hải, nay là xã Phước Hội, huyện Đất Đỏ (tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu). Tìm về huyện Đất Đỏ, chúng tôi lại được nghe câu chuyện đầy nước mắt của bà mẹ liệt sĩ nay đã 86 tuổi. Bà Hà cho biết, sau khi nghe tin chẳng lành, bà tất tưởi đón xe lên Biên Hòa. Đến nơi, bà chết lặng khi biết con mình nằm trong số 18 người tử nạn. Phải đấu tranh dữ dội, người mẹ mất con ấy mới được những người giám thị Nhà lao Tân Hiệp đưa đến nơi chôn cất chị Bảy Hoa và đồng đội tại nghĩa trang quận Đức Tu. Bên những nấm mộ đất trơ trọi, hoang lạnh ấy, bà chỉ còn biết khóc ngất với nỗi đau xé lòng. Trước khi trở về, bà Hà đã làm mộ bia đánh dấu nơi con mình nằm xuống. Nhờ vậy, sau này cơ quan chức năng có cơ sở để quy tập hài cốt chị Nguyễn Thị Hoa về nghĩa trang liệt sĩ.
* Giải mã nghi vấn còn lại
Để làm rõ thêm "chuyến hành trình" từ mảnh đất hoang lạnh ở nghĩa trang Đức Tu về nghĩa trang liệt sĩ của 18 nữ tù chính trị, chúng tôi lại tiếp tục những ngày tìm kiếm nhân chứng. Được sự hướng dẫn của các cán bộ ngành lao động - thương binh và xã hội, chúng tôi đến nhà bà Trần Thị Tuyết (phường Quyết Thắng), nguyên cán bộ Phòng Lao động - thương binh và xã hội TP.Biên Hòa, một trong những người làm công tác quy tập 18 mộ liệt sĩ năm xưa.
Bà Tuyết cho biết, sau khi nhận được đơn yêu cầu khẩn thiết của bà Lê Thị Nhàn, ngành đã phối hợp với Ban Chỉ huy quân sự TP.Biên Hòa và các cơ quan chức năng tiến hành khảo sát, xác minh xem có hài cốt liệt sĩ hay không. Các đợt đào thám sát đều cho thấy, những hướng dẫn của bà Nhàn về khu vực chôn hài cốt là có cơ sở nên các ngành chức năng đồng ý khai quật. Bà Tuyết nhớ lại, lúc theo sơ đồ của bà Nhàn đến khu vực được xác định là có chôn hài cốt (trong sơ đồ bà Nhàn gọi là nghĩa địa huyện Đức Tu), đúng là có một hàng 18 ngôi mộ đất, nhưng chỉ có 3 ngôi mộ là có bia. Đó là bia của Nguyễn Thị Tám ở lô số 4, Nguyễn Thị Hoa ở lô số 7 và Trương Thị Được ở lô số 10.
 |
|
Hàng năm, lãnh đạo địa phương và các cựu tù chính trị đều tổ chức tưởng niệm các liệt sĩ hy sinh tại Nhà lao Tân Hiệp. |
Đại diện của Ban Chỉ huy quân sự TP.Biên Hòa lúc ấy là thiếu tá Võ Văn Danh đã vẽ lại sơ đồ hiện trạng và ghi chú rất chi tiết, cẩn trọng. Khi tiến hành cất bốc mộ liệt sĩ Nguyễn Thị Tám, thấy xương ống chân, xương sọ, xương chậu đều bể thành nhiều mảnh. Ngoài ra, có một bộ tóc còn nguyên cái kẹp tóc, một số quần áo. Tất cả những di cốt thu thập được, kể cả di vật đã được sắp xếp vào chiếc tiểu nhỏ và quy tập về Nghĩa trang liệt sĩ tỉnh để thông báo cho bà Nhàn biết và đem về quê nhà theo nguyện vọng. Theo biên bản bàn giao ngày 9-4-1995, hài cốt liệt sĩ Nguyễn Thị Tám đã được quy tập tại khu tạm hàng số 1, mộ số 3, sau đó, mộ đã được đưa về Nghĩa trang liệt sĩ Khánh Ninh (tỉnh Khánh Hòa) theo ý nguyện của người mẹ.
Sau khi mộ liệt sĩ Nguyễn Thị Tám được cất bốc, dãy mộ còn lại cũng được quy tập về nghĩa trang. Nhưng do chỉ còn lại hai bia mộ nên chỉ có thể xác định được hài cốt của liệt sĩ Nguyễn Thị Hoa và Trương Thị Được. Lúc cất bốc, hài cốt nào xương cũng bị gãy vụn thành nhiều mảnh, có hài cốt có đến trên 60 miếng xương bị vỡ. "Lúc đó chúng tôi không biết là các liệt sĩ này chết vì bị trúng đạn pháo nên thi thể bị tan nát, chỉ lấy làm lạ không hiểu vì sao mà xương của các hài cốt lộn xộn và lại nát hết như thế", bà Tuyết nhớ lại.
Thiếu tá Võ Văn Danh, người trực tiếp phụ trách đợt quy tập năm ấy, nay là thượng tá Chính ủy Trung đoàn Đồng Nai đóng tại huyện Xuân Lộc cho biết, quá trình quy tập 18 hài cốt được làm rất kỹ, hồ sơ đầy đủ theo đúng quy trình. Các ngôi mộ còn bia, hoặc những di vật quan trọng để làm cơ sở nhận biết nhân thân liệt sĩ đều được chụp ảnh để làm hồ sơ lưu trữ. "Không chỉ đợt này, mà tất cả các đợt quy tập hài cốt liệt sĩ từ trước đến nay đều thực hiện rất chặt chẽ, đúng quy định", thượng tá Danh khẳng định.
Câu chuyện của bà Trần Thị Hà, kết hợp với thông tin của bà Lê Thị Nhàn đã giải mã được thắc mắc trong lòng chúng tôi bao lâu nay về việc vì sao 18 người hy sinh nhưng chỉ có hai bia mộ. Những gia đình liệt sĩ ấy đều rất nghèo, ngày đi thăm chị Bảy Hoa ở Nhà lao Tân Hiệp, bà Hà chỉ có mỗi trái bưởi hái ở vườn nhà làm quà cho con. Khi đi tìm kiếm con, bà Hà cũng phải chạy vạy khắp nơi, vay mượn hàng xóm láng giềng. Bia mộ cho con, bà chỉ có thể làm sơ sài tạm bợ, và dù biết con nằm đó nhưng mãi đến mấy chục năm sau mới có điều kiện đưa con về (gia đình chị Hoa vừa bốc cốt chị về Đất Đỏ ngày
Qua các tài liệu hồ sơ lưu trữ cũng như sự khẳng định của các nhân chứng, đã xác định chắc chắn việc quy tập hài cốt của 18 liệt sĩ nữ tù chính trị về Nghĩa trang liệt sĩ tỉnh. Không chỉ riêng trường hợp này, cùng với việc ngành lao động - thương binh và xã hội đã quy tập hàng trăm hài cốt liệt sĩ khác đã khẳng định địa phương thực hiện rất tốt công tác chính sách liệt sĩ và người có công, thể hiện được đạo lý "uống nước nhớ nguồn" của thế hệ sau đối với những người đã hy sinh cho Tổ quốc.
Thanh Thúy
![[Video – Chạm 95] Xã Phú Vinh](/file/e7837c02876411cd0187645a2551379f/012026/master.00_06_39_19_20260110092441.jpg?width=400&height=-&type=resize)
![[Chùm ảnh] Nhộn nhịp đánh bắt cá cơm trên hồ Trị An](/file/e7837c02876411cd0187645a2551379f/012026/thuyen_ca_20260106125412_20260106133943.jpg?width=500&height=-&type=resize)
