Voi rừng - loài thú quý hiếm cần được quan tâm, bảo vệ

Gần đây, các phương tiện thông tin đại chúng có đề cập đến đàn voi hiện đang sinh sống trong Khu bảo tồn thiên nhiên và di tích Vĩnh Cửu. Dưới góc độ của người làm công tác bảo tồn, tôi xin của một số suy nghĩ và quan điểm của mình.

      Gần đây, các phương tiện thông tin đại chúng có đề cập đến đàn voi hiện đang sinh sống trong Khu bảo tồn thiên nhiên và di tích Vĩnh Cửu. Dưới góc độ của người làm công tác bảo tồn, tôi xin của một số suy nghĩ và quan điểm của mình.

Voi rừng ở khu bảo tồn thiên nhiên và di tích Vĩnh Cửu.

      Trước tiên phải nói rằng sự hiện diện của đàn voi đã minh chứng cho kết quả của suốt quá trình kiên quyết của lãnh đạo tỉnh trong việc bảo tồn tài nguyên rừng, vì hiện nay không phải tỉnh nào cũng còn có được một mảng rừng tự nhiên rộng lớn trên 150.000 hécta  như ở Đồng Nai. Với giá trị đa dạng sinh học cao, các nhà khoa học, các tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế đánh giá đây là khu rừng tiêu điểm của cả nước, khu vực và cả thế giới.

      Voi là loài động vật có vú lớn nhất còn sinh sống trên mặt đất đến ngày nay. Voi hiện có 3 loài: voi bụi rậm châu Phi, voi rừng châu Phi và voi châu Á. Voi châu Á có tên khoa học là Elephas maximus. Voi châu Á khác voi châu Phi là có kích thước nhỏ hơn và chỉ voi đực mới có ngà. Voi có tuổi đời tương đối dài, voi lớn lên rất chậm và chúng có thể sống được khoảng 60 năm hoặc thậm chí 80 năm. Voi mang thai 22 tháng và dành rất nhiều thời gian để chăm sóc voi con. Mỗi ngày voi cần lượng thức ăn khoảng 150kg gồm cỏ, lá cây, trái cây..., do vậy chúng phải dành khoảng 16 tiếng đồng hồ để tìm thức ăn và chỉ ngủ từ 3 đến 5 tiếng. Tuy có cơ thể lớn nhưng voi di chuyển rất êm, chạy rất nhanh - khoảng 50km/giờ và bơi cũng rất giỏi. 

      Việt Nam là một trong 13 nước châu Á có voi sinh sống. Trước đây, ở Việt Nam voi được phân bổ trong phạm vi khá rộng từ Bắc tới Nam, nhưng hiện nay voi đang bị đe dọa bởi nguy cơ tuyệt chủng rất gần, chỉ còn một số tỉnh có đàn voi tương đối là Nghệ An, Quảng Nam, Đồng Nai, Đắk Lắk và Đắk Nông. Voi Việt Nam được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 và Danh lục Đỏ IUCN (1996, 2000).

      Trong những năm gần đây, do rất nhiều yếu tố tác động, diện tích rừng tự nhiên thu hẹp một cách nhanh chóng, đã khiến vùng sinh cảnh sống của voi bị thu hẹp, do vậy có nơi đã xảy ra sự xung đột giữa voi và người. Chính phủ, các bộ, ngành và chính quyền địa phương cũng đã nhiều lần giải quyết vấn đề này. Tuy nhiên, do khác điều kiện sống nên đa số voi đưa lên vùng rừng khác đã không thể tồn tại được.

      Để giải quyết vấn đề trên, Cục Kiểm lâm đã trình Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn "Kế hoạch hành động khẩn cấp bảo tồn voi hoang dã Việt Nam trước nguy cơ suy giảm nghiêm trọng". Trong đó, tập trung tại 3 vùng có rừng tự nhiên rộng lớn phù hợp cho voi phát triển, đó là vùng Tây nguyên, với diện tích 250.000 hécta; vùng Tây Nam tỉnh Nghệ An với diện tích 200.000 hécta và vùng rừng Bắc tỉnh Đồng Nai với diện tích 160.000 hécta. Kế hoạch cũng đưa ra các giải pháp chủ yếu gồm: bảo vệ nơi sống và nguồn thức ăn, đẩy mạnh tái tạo rừng và phủ xanh đồi trọc, xóa bỏ lán trại, nương rẫy trái phép trong vùng voi hoạt động; đồng thời tăng cường vận động nhân dân tham gia bảo vệ rừng, không săn bắt voi trái phép.

      Chính phủ và lãnh đạo tỉnh Đồng Nai rất quan tâm đến công tác bảo tồn, đặc biệt là đối với sự tồn tại của loài thú quý hiếm này. Bản chất voi hiền và sống thân thiện, do vậy để hạn chế sự xung đột giữa người và voi, trong khi chờ đợi dự án bảo tồn voi được triển khai, đề nghị chính quyền địa phương kết hợp với khu bảo tồn vận động, tuyên truyền người dân không nên có những hành động gây kích động đến đàn voi; không để những lương thực, thực phẩm voi thích ăn như muối, lúa gạo, tro bếp trong chòi rẫy; không nên trồng những loại trái cây voi thích ăn xung quanh choi rẫy và nhà ở như: mít, chuối, đu đủ, mía,... Chúng tôi cũng kiến nghị Trung tâm khuyến nông hướng dẫn và tạo điều kiện cho bà con có rẫy ở gần rừng chuyển đổi cơ cấu cây trồng, tìm những giống cây thích hợp với thổ nhưỡng, có lợi ích kinh tế cao và nhất là trồng những loại cây mà voi không thích ăn như: cây tiêu, cây ớt... Hàng ngày, bà con đi làm trong rẫy gần rừng nên về sớm để tránh những xung đột có thể xảy ra. Những diện tích canh tác nông nghiệp ở quá sâu trong rừng cũng phải được xem xét, đặc biệt là những nương rẫy canh tác trái phép. Ngoài ra, Trung tâm khuyến công cần tạo điều kiện để phát triển các nghề tiểu thủ công nghiệp như: đan lát mây tre, dệt thổ cẩm, may mặc... để giải quyết công ăn việc làm cho người dân nhằm góp phần giảm bớt áp lực vào rừng. Trong tương lai khi đàn voi phát triển ổn định thì chính đàn voi sẽ tạo ra động lực kích thích mạnh cho việc phát triển du lịch sinh thái, tạo ra ngành nghề mới có thu nhập cao cho bà con nơi vùng rừng có voi rừng sinh sống.

      Bảo tồn phải đi đôi với phát triển, đây là mục tiêu lý tưởng, nhưng để đạt được cùng lúc hai mục tiêu này đòi hỏi phải có nhiều thời gian, phải có sự tham gia của nhiều ngành, nhiều cấp và đặc biệt cần được sự thông hiểu, chia sẻ và đồng tình của người dân thì lúc đó sự nghiệp bảo tồn mới có điều kiện thành công tốt đẹp và bền vững.

Trần Văn Mùi

(Giám đốc Khu bảo tồn thiên nhiên và di tích Vĩnh Cửu)