Những bàn tay "vàng" của làng gốm Biên Hòa

Anh Lê Văn Phước, thợ tạo hình giỏi.

Mặc dù khác nhau về tuổi tác và hoàn cảnh đến với nghề, nhưng họ đều có chung lòng đam mê, sự khéo léo và có nhiều  đóng góp vào sự phát triển của ngành gốm Biên Hòa - Đồng Nai. Họ chính là những  bàn tay "vàng" của Hợp tác xã (HTX) gốm sứ Thái Dương, vừa được UBND tỉnh phong tặng danh hiệu thợ giỏi ngành gốm...

Đến xưởng làm cốt khuôn, chúng tôi gặp một người đàn ông với dáng người thanh mảnh, đang rất tập trung vào sản phẩm trên tay. Đó là anh Lê Thanh Tùng, 54 tuổi, trưởng nhóm làm cốt khuôn. Anh Tùng bước vào nghề sáng tạo mẫu gốm từ năm 1972, sau khi tốt nghiệp Trường kỹ thuật Biên Hòa, nay là Trường cao đẳng mỹ thuật - trang trí Đồng Nai. Vốn xuất thân từ một gia đình làm gốm nên anh Tùng khá thuận lợi trong việc học và phát triển nghề của mình. Anh luôn suy nghĩ, sáng tạo để tạo ra những hoa văn trên gốm có nét riêng. Anh tâm sự: "Để sản phẩm có hồn đòi hỏi người thợ ngoài khéo tay còn phải thực sự yêu nghề và dành rất nhiều tâm huyết cho nó. Có những sản phẩm tôi phải  làm đi làm lại đến cả chục lần mà vẫn chưa ưng ý. Mỗi lần như thế mình lại nảy ra một ý tưởng mới, chính cái đó bồi đắp cho sản phẩm trở nên có phong cách hơn". Điều anh Tùng nói đã thể hiện rõ, việc tạo cốt khuôn cho các sản phẩm tượng gốm hoàn toàn khác với những tượng tạc, vì đường nét ít nên khó tạo cho tượng có hồn nếu người thợ không thực sự say mê với nghề. Cái "lửa" của nghề gốm đã luôn "cháy" sáng trong anh suốt mấy chục năm qua, lúc bùng lên, lúc âm ỉ và không biết từ lúc nào cái "lửa" ấy đã lan sang cả người con trai anh - hiện đang làm chung công việc tạo cốt khuôn.

Anh Nguyễn Mạnh Hòa, thợ kỹ thuật vá lỗi men.

Anh Nguyễn Văn Nguyên, Trưởng phòng sáng tác mẫu ở đây không qua trường lớp đào tạo mà tự học từ các lò gốm. Có một chút năng khiếu bẩm sinh và lòng đam mê gốm sứ, anh Nguyên đã không mấy khó khăn chiếm được cảm tình của khách hàng bằng những mẫu gốm do mình tạo ra. Anh bộc bạch: "Để thể hiện từ ý tưởng của mình thành mẫu sản phẩm là một chặng đường khó khăn. Nhiều khi trong đầu có ý tưởng hay nhưng khi vẽ ra mẫu lại không  ưng ý. Vậy là ý nghĩ trăn trở đeo bám từ chỗ làm về đến nhà cho đến khi sáng tác xong mới yên". Quan điểm sáng tác mẫu của anh là luôn luôn phải đi tìm cái mới, cái lạ. Hàng năm, HTX gốm sứ Thái Dương có 3 đợt đưa sản phẩm đi triển lãm ở nước ngoài, mỗi lần "mang chuông đi đánh xứ người" như vậy tối thiểu cũng có 150 sản phẩm mới để trưng bày. Đây cũng là những dịp để anh Nguyên cùng các anh em trong phòng thỏa sức sáng tạo. Đã 32 năm trong nghề, nhưng anh Nguyên vẫn cảm thấy sức sáng tạo của mình còn  trẻ trung. Anh vẫn thường đi đây đó học thêm kinh nghiệm và tìm cái mới để sáng tác.

 

 Hơn 20 năm ôm bàn xoay tạo hình, anh  Lê Văn Phước cũng không nhớ nổi bao nhiêu ngàn sản phẩm được làm ra qua bàn tay của mình. Anh chỉ luôn tự nhủ, phải làm tốt công việc để sản phẩm không bị lỗi. Sự cố gắng của anh được thể hiện bằng những chậu gốm, bình gốm luôn đạt chất lượng cao. Độ dày, mỏng của mỗi sản phẩm đều được anh thực hiện một cách chuẩn xác. Khoác trên mình quần, áo lấm lem toàn đất, anh Phước bảo: "Làm ở bộ phận này phải chịu lấm  lem như vậy nhưng tôi quen rồi, giờ mà phải chuyển sang khâu khác thì ngại lắm. Công việc này không phức tạp, nhưng cần độ chính xác cao. Nếu ai thích nó chỉ cần tập một thời gian là làm được tốt". Theo lời giới thiệu của chị Xuân Trí, cán bộ quản lý của HTX, thì anh Phước là công nhân tạo hình trụ cột của HTX.

Anh Lê Thanh Tùng, trưởng nhóm làm cốt khuôn.

Mỗi công đoạn trong quy trình làm ra một sản phẩm gốm có những yêu cầu khác nhau. Công việc của một người thợ chấm men đòi hỏi thật sự phải khéo léo. Đất làm men được pha với nước tạo thành thứ nước hơi sền sệt, người thợ dùng cây cọ (gần giống cây bút lông) chấm vào đó rồi vẽ lên sản phẩm gốm chưa nung theo những hoa văn được định sẵn. Công việc tưởng chừng như đơn giản nhưng lại khá phức tạp, bởi nếu vẽ không khéo men sẽ chảy lan sang chỗ khác, khi ấy đường nét sẽ không mạch lạc. Chị Trương Thị Bình, người được nhận danh hiệu thợ giỏi về chấm men, bộc bạch: "Chấm men khó nhất là cho những sản phẩm gốm lớn. Diện tích chấm càng rộng thì đòi hỏi độ khéo càng phải cao. Nếu không, khi sản phẩm ra lò sẽ nhìn thấy men chỗ dày, chỗ mỏng. Chấm men có nghề phải làm sao trên một sản phẩm chỗ nào cũng đều như nhau". Với hơn 17 năm cầm cọ, chị Bình việc chấm men có lẽ bằng cảm nhận của bàn tay hơn là dùng mắt quan sát. Vừa nói chuyện với khách, tay chị Bình vẫn lướt những đường cọ uyển chuyển trên bình gốm, chỉ loáng qua là một sản phẩm được hoàn tất.

Mỗi mẻ gốm sau khi ra lò cũng chưa hẳn đã là xong. Ở đó có những sản phẩm trong quá trình nung bị lỗi như mất men một vài chi tiết nhỏ, có vết xước v.v... rất dễ bị tồn kho! Các lỗi này qua bàn tay anh Nguyễn Mạnh Hòa sẽ được xử lý lại một cách khá hoàn hảo. Anh đưa cho chúng tôi một chậu hoa nhỏ mà anh vừa vá những chỗ bị mất men, không còn có thể nhận thấy sản phẩm này trước đó bị lỗi. Anh Hòa tiết lộ, để luyện được như vậy anh đã  mất 4 năm đánh vật với sơn mới thành thục được. "Suốt thời gian học nghề, buổi trưa mọi người nghỉ thì tôi lại tranh thủ đi pha chế sơn. Người hướng dẫn chỉ dạy cách pha sơn cơ bản, nhưng nước men của gốm có màu sắc rất khác. Vì vậy, rất khó xử lý màu sơn để lẫn được với màu men gốm. Mỗi lần thành công, trong người tôi lại có cảm giác phấn chấn thấy lạ", anh Hòa nói. Kỹ thuật vá lỗi men bằng sơn được anh Hòa làm khá điêu luyện và anh đã trở thành một trong những thợ giỏi không thể thiếu được của HTX gốm Thái Dương.

Khắc Giới