Nhân ngày quốc tế thiếu nhi (1- 6)
Nghĩ về những trang viết cho thiếu nhi

Sinh thời, nhà thơ Tố Hữu từng nói: "Giáo dục thiếu nhi bằng văn nghệ, là một vấn đề rất lớn và rất khó... vừa là công tác nghệ thuật, vừa là công tác khoa học". Còn nhạc sĩ Lưu Hữu Phước thì nhận định: "Nếu văn nghệ sĩ là kỹ sư tâm hồn và nhà giáo dục cũng là kỹ sư tâm hồn thì nhà văn nghệ sáng tác cho thiếu nhi là hai lần kỹ sư tâm hồn".

Những tác phẩm VN xuất sắc dành cho thiếu nhi được giới thiệu trong "Tủ sách vàng" của NXB Kim Đồng

Sinh thời, nhà thơ Tố Hữu từng nói: "Giáo dục thiếu nhi bằng văn nghệ, là một vấn đề rất lớn và rất khó... vừa là công tác nghệ thuật, vừa là công tác khoa học". Còn nhạc sĩ Lưu Hữu Phước thì nhận định: "Nếu văn nghệ sĩ là kỹ sư tâm hồn  và nhà giáo dục cũng là kỹ sư tâm hồn thì nhà văn nghệ sáng tác cho thiếu nhi là hai lần kỹ sư tâm hồn". Văn học cho thiếu nhi là vấn đề luôn có tính thời sự. Xưa nay, những tác phẩm văn học cho thiếu nhi được công luận chấp nhận thường là những tác phẩm luôn bảo đảm được ba chức năng: nhận thức, giáo dục và thẩm mỹ. Trong đó, chức năng giáo dục là yếu tố quan trọng nhất.

Đến với thiếu nhi và để giáo dục được thiếu nhi trở thành những con người vừa "hồng" lại vừa "chuyên" thì những trang sách cho các em phải thật sự lành mạnh và thật đẹp. Cái khó nhất của người viết là làm sao phù hợp với đối tượng, với lứa tuổi thiếu nhi. Mà đối tượng thiếu nhi không bao giờ thuần nhất, nó gồm nhiều lứa tuổi có tâm lý, sinh lý và trình độ nhận thức khác nhau. Cho nên, viết cho các em thì từ chủ đề đến hình tượng, ngôn ngữ của câu chuyện, bài thơ phải hết sức sáng rõ. Có thể lựa chọn tình tiết, dung lượng sáng tác cho phù hợp với khả năng tiếp thu của các em, nhưng những lý tưởng lớn, tư tưởng lớn, tình cảm lớn lại không thể "tiết kiệm" trong sáng tác cho các em được. Không những thế, những sáng tác cho các em phải giàu ước mơ tưởng tượng. Một nhà văn Nga đã từng nói rằng: "Trẻ em nào phát triển bình thường cũng lãng mạn về bản chất, khó tưởng tượng một tuổi ấu thơ không mơ mộng". Cho nên, những trang viết cho các em không thể khô khan mà phải giàu tính chất tưởng tượng trong chủ đề, hình tượng, ngôn ngữ cũng như trong minh họa. Điều đáng nói là, dù có giàu màu sắc đến đâu, thì những sáng tác cho các em cũng phải đậm chất hiện thực. Bởi, những trang viết cho các em ngoài tính lãng mạn còn "phải ánh lên từ đời sống các em để dạy dỗ các em" (Tô Hoài)

Tuổi thơ là lứa tuổi của sự hồn nhiên, vui tươi, vô tư, nên những trang viết cho các em cũng cần "phải vui tươi, hấp dẫn, dầu là những việc nghiêm chỉnh nhất. Tiếng cười không chỉ là nghịch ngợm mà cũng là nghiêm chỉnh, dạy dỗ" (A.A. Lếch - xin). Không phải ngẫu nhiên mà những trang sáng tác thành công cho thiếu nhi xưa nay là những trang truyện, là những dòng thơ lấp lánh những nét vui hóm hỉnh, gợi nghĩ, gợi nhớ cho tuổi thơ đang sống và lớn lên trong tiếng cười và niềm vui. Bởi trẻ em luôn yêu cầu được dạy dỗ thông qua cái đúng, cái tốt, đồng thời là cái hay, cái đẹp, cái vui.

Còn nhớ, những năm đầu tiên của Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, lớp lớp thế hệ thiếu nhi tiếp nối đã được tiếp xúc với những trang sách thiếu nhi đầu tiên của Hội văn hóa cứu quốc. Họ cùng chia sẻ với nhau niềm vui, niềm tự hào của mình qua các cuốn truyện như "Năm trẻ anh hùng ở Thái Nguyên" của Nguyễn Huy Tưởng và các cuốn "Dưới chân cầu mây"; "Chú Giao làng Seo"; "Phác Kim Tô" v.v... Đặc biệt, họ vui vẻ trao đổi, thảo luận cùng nhau về các cuốn truyện mà ai cũng yêu thích như cuốn "Vừa A Dính"; "Kim Đồng" của nhà văn Tô Hoài: "Hai làng Tà Pình và Động Hía" của Bắc Thôn; "Đất rừng phương Nam" của Đoàn Giỏi; "Quê nội" của Võ Quảng, "Bên đồn địch" của Bùi Hiển; "Đội du kích thiếu niên Đình Bảng" của Xuân Sách; "Từ giã tuổi thơ" của Nguyễn Minh Châu; "Lá cờ thêu sáu chữ vàng" của Nguyễn Huy Tưởng; "Trên sông truyền hịch" của Hà Ân... Mảng đề tài truyền thống với những anh hùng có tên và không tên, cá nhân và tập thể, miền Bắc và miền Nam, miền xuôi và miền ngược được tái hiện trong truyện vừa và truyện dài đã có những vóc dáng, hình hài và vận mệnh riêng gắn bó máu thịt với đời sống của toàn dân trong sản xuất và chiến đấu.

Riêng mảng sách mang "âm hưởng" của văn học dân gian cũng được các thế hệ  trẻ tiếp nối đặc biệt yêu thích. Ở đó, giữa cái thiện và cái ác; cái đẹp và cái xấu; sự nhân nghĩa và thói bạo tàn... đều hết sức rành rõ. Những hình tượng trong truyện lộng lẫy, diệu kỳ, ngôn ngữ thì mộc mạc thi vị. Rất tiếc là cho đến nay, ở các thư viện trường học, chúng tôi không tìm đâu ra những cuốn sách như "Tìm mẹ", "An Dương Vương xây thành ốc" của Nguyễn Huy Tưởng; "Chú bé làng Gióng" của Cao Huy Đỉnh; "Nà Á đánh lại trời" của Vũ Tú Nam...

Không những thế, truyện cho thiếu nhi thời kỳ này cũng luôn bám sát những thời sự nóng hổi của cuộc sống, đó là cuộc đấu tranh giữa hai con đường trong nông thôn hợp tác hóa và nhà trường xã hội chủ nghĩa. Việc sai, việc đúng, người tốt, người xấu xoay quanh cái trục đối lập giữa cá thể và tập thể luôn hiện ra một cách sắc nét như truyện "Mái trường thân yêu" của Lê Khắc Hoan, "Những tia nắng đầu tiên" của Lê Phương Liên, "Danh dự chúng em" của Đào Vũ, "Nơi xa" của Văn Linh, "Xóm trại thân yêu" của Vũ Lê Mai. Truyện dành cho lứa tuổi nhi đồng cũng phong phú, đa dạng và có sức hấp dẫn không kém. Đáng chú ý là những tác phẩm như: "Bé Ly" của Bùi Minh Quốc; "Chú bé sợ toán" của Hải Hồ; "Cây gạo" của Vũ Tú Nam; "Đôi bạn nhỏ và chú thương binh" của Vũ Thị Thường; "Đi tìm việc tốt" của Phong Thu... Đây là mảng truyện đã truyền cho tuổi thơ lòng yêu thương con người và cái ước mơ đẹp đẽ được trở thành người lao động bình thường lồng trong những cốt truyện hòa lẫn giữa thực và mộng, giản dị mà hấp dẫn.

Đặc biệt, văn học thiếu nhi đã có sự giao lưu giữa nền văn học thiếu nhi nước nhà và các nước bạn. "Dế mèn phiêu lưu ký" của Tô Hoài; "Cái tết của mèo con" của Nguyễn Đình Thi; "Bí mật miếu Ba cô" của Văn Trọng, "Đất rừng phương Nam" của Đoàn Giỏi, đã có mặt ở Liên Xô (cũ). Thơ Trần Đăng Khoa đã có mặt ở Cuba và Pháp. Ngược lại, chúng ta cũng đón nhận được những tác phẩm xuất sắc của văn học nước ngoài như truyện kể của An-déc-xen (Chúa Tuyết); tác phẩm "Chiếc hài cườm pha lê" của Pe-rôn; "Không gia đình" của H.Ma-lô; "Túp lều bác Tôm" của B.Xtô; "Ti - mua và đồng đội" của A-gai-da... Sự giao lưu đã tạo cho nhiều thế hệ trẻ nguồn thích thú và những hiểu biết mới, những chân trời xa rộng cho tưởng tượng và ước mơ.

Tuổi thơ chúng tôi đã sống và lớn lên, đã trải qua hai cuộc chiến trường kỳ với những trang sách như vậy. Thế nhưng, những trang sách cho trẻ thơ hiện nay so với trước có cái gì đó vừa thiêu thiếu, vừa yêu yếu. Mong sao văn học thiếu nhi tiếp tục cất cao tiếng hát về cuộc sống mới xã hội chủ nghĩa, tiếp tục lấy việc giáo dục truyền thống làm kim chỉ nam cho những sáng tác mới của mình. Hy vọng và chờ đợi...

Hồ Xá  (TP. Huế)