Hội thẩm nhân dân chỉ là nghề phụ, việc phụ!

Nghị quyết 49 của Bộ Chính trị ngày 2-6-2005 về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 xác định, tòa án là khâu trọng tâm của cải cách tư pháp giai đoạn 2. Điều này cho thấy vị trí, vai trò của cơ quan tòa án, hoạt động xét xử được nâng thêm một bước. Trong hoạt động xét xử thì hội thẩm nhân dân (HTND) đóng vai trò rất quan trọng. Thế nhưng, lâu nay do cơ chế nên hoạt động của HTND chỉ được xem là nghề phụ, việc phụ...

Nghị quyết 49 của Bộ Chính trị ngày 2-6-2005 về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 xác định, tòa án là khâu trọng tâm của cải cách tư pháp giai đoạn 2. Điều này cho thấy vị trí, vai trò của cơ quan tòa án, hoạt động xét xử được nâng thêm một bước. Trong hoạt động xét xử thì hội thẩm nhân dân (HTND) đóng vai trò rất quan trọng. Thế nhưng, lâu nay do cơ chế nên hoạt động của HTND chỉ được xem là nghề phụ, việc phụ...

Theo quy định, một hội đồng xét xử (HĐXX) án sơ thẩm bao giờ số lượng HTND cũng nhiều hơn thẩm phán. Và các thành viên trong HĐXX hoạt động độc lập, bình đẳng và chịu trách nhiệm trước pháp luật. Thế nhưng, điều này không dễ thực hiện...

HTND từ tỉnh đến cấp huyện ở Đồng Nai là những cán bộ công chức đang công tác trong các cơ quan thuộc hệ thống Đảng, chính quyền, Mặt trận, đoàn thể và một tỷ lệ thấp là cán bộ hưu trí.  Như vậy, phần lớn họ là người của một tổ chức nhất định và công việc chuyên môn gắn liền với tổ chức, đơn vị đó. Còn công tác HTND chỉ là... việc phụ. Mặt khác, hiện nay tổ chức HTND không có quy chế, cơ chế hoạt động riêng mà phải dựa vào chương trình làm việc và lịch công tác của cơ quan tòa án. Tại các buổi giám sát của HĐND tỉnh, ông Tạ Trung Hiếu, Trưởng ban Pháp chế, cho rằng như thế các HTND rất bị phụ thuộc, lệ thuộc vào cơ quan tòa án. Thực tế đã có trường hợp, nếu tòa án thích HTND nào thì mời tham gia xét xử liên tục, còn vị nào thường có những quan điểm, chính kiến trái ngược với tòa án dễ bị... dị ứng. Một HTND tâm sự: "Đã có những lần thẩm phán chủ tọa phiên tòa cho rằng bị cáo có tội, còn các HTND thì bỏ phiếu tuyên trắng án. "Hậu quả" là các vị HTND ấy phải đối phó với cái nhìn xét nét của những người xung quanh, đồng nghiệp. Điều đó ít nhiều đã tác động đến tâm lý xét xử các lần sau".

Nghị quyết 388 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội ra đời quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho người dân khi bị tòa án xét xử oan sai thì nhiều HTND càng ngại tham gia xét xử. Một vị HTND cấp tỉnh, cho biết: "Để né các vụ án phức tạp, một số HTND thường cáo bận công tác chuyên môn hoặc tự nhận mình trình độ, nhận thức hạn chế không kham nổi vụ án lớn!" Chính vì vậy, mỗi năm có HTND chỉ ngồi xét xử vài ba vụ án nho nhỏ. Còn thì phần lớn lại "đổ" vào những HTND là cán bộ hưu trí và những người có trách nhiệm, tâm huyết với công việc xét xử. Chánh án TAND TP.Biên Hòa Huỳnh Trung Cang, cho biết do chưa có quy chế rõ ràng nên có những HTND nhận thức rằng, họ ngồi ghế HĐXX là làm việc giùm cho tòa án. Cá biệt, có những HTND cho rằng, trợ cấp quá thấp không đủ chi phí đi lại nên để được việc không ít lần tòa án phải điều xe đưa rước. Ông Nguyễn Quang Việt, Phó trưởng ban Nội chính Tỉnh ủy, đề nghị cơ quan chức năng cần sớm nghiên cứu xây dựng quy chế hoạt động cho tổ chức HTND. Trong đó, nhất thiết yêu cầu lãnh đạo cơ quan, đơn vị có cán bộ được bầu làm HTND phải tạo điều kiện cho người đó tham gia các phiên xử án. Những HTND nào không hoàn thành nhiệm vụ cần đưa vào tiêu chuẩn xét thi đua về mặt chính quyền và xếp loại nếu là đảng viên. Một giải pháp khác, Phó chánh án TAND TP.Biên Hòa Nguyễn Thanh Sơn, đề xuất Nhà nước cần xem xét thay đổi cơ cấu HTND theo hướng có nhiều cán bộ hưu trí tham gia hơn. Hiện nay, tỷ lệ này quy định chỉ có 5% là quá ít.

Theo phản ánh từ lãnh đạo tòa án TP.Biên Hòa và thị xã Long Khánh, có những vụ án các vị HTND không được phân công từ đầu mà chỉ mời "tăng cường", "bổ sung" vào giờ chót. Một HTND kể về nỗi khổ này: "Không ít lần tôi "chới với" khi thư ký gọi điện báo phải lên ngay tòa án để thay thế cho HTND nào đó bận công tác hoặc bị bệnh. Những trường hợp như vậy nếu không thể từ chối, các HTND chỉ còn biết đọc qua loa hồ sơ hoặc chỉ nghe thẩm phán "nói sơ qua" thế là ngồi vào ghế xét xử. Thậm chí, có HTND ra ngồi ghế xét xử, nghe đọc cáo trạng, nghe thẩm vấn mới biết mình đang xét xử vụ án gì". Vì vậy không thể trách có vị HTND do không nắm bắt đầy đủ nội dung vụ án nên cứ thẩm vấn "sai bét" hoặc không ăn nhập gì đến vụ án. Có vị nói cho có nói thì đem mấy câu giáo dục sáo rỗng ra dạy bị cáo mà có khi bị cáo đáng tuổi cha mẹ mình! Cho nên, việc mỗi HTND là một lá phiếu biểu quyết án dù không chắc mình hiểu đúng về vụ án thì rất đáng lo ngại. Để hạn chế tình trạng này, ông Lương Hoàng, Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tỉnh, cho biết từ đây về sau nếu cơ quan tòa án có quyết định đưa vụ án ra xét xử mà không ghi rõ những vị HTND nào tham gia tố tụng thì viện sẽ không cử kiểm sát viên tham dự phiên tòa.

Những giải pháp nêu trên chỉ là biện pháp tình thế. Còn về lâu dài, Nhà nước cần có một cơ chế, chính sách cụ thể, thậm chí cần có luật riêng cho hoạt động của tổ chức HTND.

Trường Quân