Đảng bộ Biên Hòa lãnh đạo cuộc khởi nghĩa giành chính quyền năm 1945

Tháng 2-1937, Tỉnh ủy lâm thời Biên Hòa được thành lập là sự kiện lịch sử cách mạng vô cùng quan trọng của Đảng bộ Biên Hòa - Đồng Nai, đã tạo nên những bước ngoặt lịch sử trong tiến trình cách mạng của nhân dân tỉnh nhà, góp phần phát triển phong trào Mặt trận Dân chủ Đông Dương và là cơ sở để làm nên Cách mạng Tháng Tám năm 1945 quang vinh.

Tháng 2-1937, Tỉnh ủy lâm thời Biên Hòa được thành lập là sự kiện lịch sử cách mạng vô cùng quan trọng của Đảng bộ Biên Hòa - Đồng Nai, đã tạo nên những bước ngoặt lịch sử trong tiến trình cách mạng của nhân dân tỉnh nhà, góp phần phát triển phong trào Mặt trận Dân chủ Đông Dương và là cơ sở để làm nên Cách mạng Tháng Tám năm 1945 quang vinh.

Cấp ủy, chính quyền xã Tân Bình, H.Vĩnh Cửu luôn chú trọng giáo dục truyền thống lịch sử cho học sinh tại Nhà bia di tích lịch sử - nơi thành lập Chi bộ Bình Phước - Tân Triều. Ảnh: Địa phương cung cấp

* Trước Cách mạng Tháng Tám

Trong Lịch sử Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Đồng Nai 1930-1995, tập 1 đã viết, ngày 9-3-1945 Nhật đảo chính Pháp để độc chiếm Đông Dương. Ở Biên Hòa, ngay sáng 10-3-1945, bộ máy thống trị của Pháp cơ bản lọt vào tay phát xít Nhật từ tỉnh đến quận. Bọn cầm quyền Nhật đưa Nguyễn Văn Quý lên làm Tỉnh trưởng bù nhìn của Biên Hòa. Các tổ chức, đảng phái thân Nhật đã đẩy mạnh các hoạt động lừa bịp nhân dân ta, tuyên truyền rằng “Nhật sẽ ủng hộ Việt Nam độc lập”.

Bọn Nhật tiếp tục vơ vét sức người, sức của với những hành động trắng trợn, tàn bạo gấp nhiều lần so với trước đó. Chúng mổ bụng, moi gan, giết hàng trăm người yêu nước. Đời sống người dân Biên Hòa càng khốn đốn. Được Đảng Cộng sản tuyên truyền giáo dục và tổ chức, các tầng lớp nhân dân, nhất là quần chúng lao động sục sôi tinh thần cách mạng, quyết tâm vùng lên đánh đổ bọn phát xít và tay sai để giành lại đất nước của mình.

Sau ngày Nhật đảo chính Pháp, nhiều đảng viên cộng sản ở các nơi đã được cử về Biên Hòa hoạt động. Một số đảng viên bị giặc bắt giam đã thoát khỏi nhà tù trở về địa phương hoạt động, chắp nối với các đồng chí còn lại ở địa phương, nhanh chóng khôi phục lại tổ chức Đảng, hồi phục phong trào. Từ đó các nhóm cộng sản ở Biên Hòa, nhất là trong nội ô thị xã bắt đầu có sự liên lạc, kết hợp với nhau trên một số mặt công tác. Các nhóm đều ra sức phát triển tổ chức, mở rộng cơ sở để chuẩn bị cho tổng khởi nghĩa.

Tháng 5-1945, dưới sự lãnh đạo của Xứ ủy Nam kỳ do đồng chí Trần Văn Giàu làm Bí thư, tổ chức Thanh niên Tiền phong được thành lập tại Sài Gòn do BS Phạm Ngọc Thạch, đảng viên Đảng Cộng sản làm thủ lĩnh. Sau 2 tháng tổ chức này được thành lập, với sự hoạt động tích cực của cán bộ, đảng viên và các thành viên của tổ chức thì Tổ chức Thanh niên Tiền phong đã phát triển ở hầu hết các tỉnh Nam kỳ. Trong đó, ở tỉnh Biên Hòa, Tổ chức Thanh niên Tiền phong được thành lập do Huỳnh Thiện Nghệ làm thủ lĩnh.

Tổ chức Thanh niên Tiền phong đã tập hợp được đông đảo lực lượng quần chúng, từ thanh niên, phụ nữ đến người già, tạo khí thế sôi nổi cách mạng trong các tầng lớp nhân dân ở thành thị và nông thôn. Lực lượng quần chúng tham gia tổ chức này đều có chung mục tiêu là đánh đổ phát xít và tay sai để giành lại cuộc sống độc lập, tự do. Đảng đã đáp ứng đúng nguyện vọng của quần chúng khi thành lập Tổ chức Thanh niên Tiền phong.

Để kịp thời lãnh đạo, tổ chức quần chúng đứng lên khởi nghĩa giành chính quyền, Liên Tỉnh ủy miền Đông triệu tập hội nghị vào tháng 5-1945 tại ấp Vĩnh Cửu, Tam Hiệp, Biên Hòa với các đại biểu của các Đảng bộ: Tây Ninh, Biên Hòa, Thủ Dầu Một và Gia Định để phổ biến tình hình và nhiệm vụ của giai đoạn cách mạng. Trong đó, các đồng chí Hoàng Minh Châu và Huỳnh Văn Hớn thuộc Đảng bộ tỉnh Biên Hòa tham dự hội nghị.

Tiếp đó, tháng 7-1945 tại chùa Tân Mai, đồng chí Hà Huy Giáp đại diện cho Xứ ủy Nam kỳ họp với các đồng chí Hoàng Minh Châu và một số đảng viên khác để phổ biến chủ trương của Xứ ủy là gấp rút xây dựng, phát triển lực lượng cách mạng để chuẩn bị tổng khởi nghĩa giành chính quyền.

* Khởi nghĩa thắng lợi

Ngày 9-8-1945, Liên Xô tuyên chiến với phát xít Nhật. Chỉ trong vòng một tuần lễ, quân đội Xô Viết đã tiêu diệt hoàn toàn đội quân Quan Đông tinh nhuệ của chúng. Ngày 15-8-1945, Nhật hoàng tuyên bố đầu hàng quân Đồng Minh vô điều kiện.

Nhận được tin này, bọn sĩ quan và binh lính Nhật ở Biên Hòa đều rã rời, hoang mang cực độ. Chính quyền bù nhìn tỉnh Biên Hòa coi như tê liệt. Nhiều tên có “nợ máu” với nhân dân đã tìm đường bỏ trốn. Một số viên chức ngả theo cách mạng, tham gia Thanh niên Tiền phong.

Ở trong nước, ngày 19-8-1945, cuộc khởi nghĩa đã giành được thắng lợi rực rỡ ở thủ đô Hà Nội, động viên cả nước đứng lên cướp chính quyền. Trước khí thế như vậy, ngày 20-8-1945, Xứ ủy Nam kỳ họp hội nghị tại chợ Đệm, phổ biến kế hoạch tổng khởi nghĩa Nam bộ.

Ngày 23-8-1945, tại căn nhà số 2, dãy phố Sáu Sử (TP.Biên Hòa), đồng chí Hoàng Minh Châu chủ trì cuộc họp bàn kế hoạch khởi nghĩa giành chính quyền ở tỉnh lị Biên Hòa. Hội nghị quyết định thành lập Ủy ban Khởi nghĩa do đồng chí Hoàng Minh Châu làm Chủ tịch và dự kiến danh sách UBND cách mạng lâm thời. Hội nghị cũng đã đề ra một số công tác quan trọng và cấp bách như: phân công đảng viên huy động lực lượng ở các quận về TX.Biên Hòa để tham gia giành chính quyền; cử người liên lạc với Bộ Chỉ huy quân Nhật, vận động chúng “án binh tại chỗ” khi lực lượng cách mạng nổi dậy khởi nghĩa; tiếp xúc với Tỉnh trưởng bù nhìn của Biên Hòa là Nguyễn Văn Quý để ra điều kiện buộc bàn giao chính quyền cho cách mạng.

Ngoài ra, hội nghị cử đồng chí Hồ Văn Đại và một số đồng chí khác vận động lính mã tà, lính thủ hộ… nộp súng cho cách mạng, tránh xung đột vũ trang gây đổ máu; phân công một số đảng viên tổ chức đưa khoảng 500 người về Sài Gòn bằng xe lửa để tham gia khởi nghĩa ngày 25-8-1945; vận động, hướng dẫn nhân dân may cờ, khẩu hiệu, huy động lực lượng xung kích trong công nhân, thanh niên, học sinh sẵn sàng hành động khi có lệnh khởi nghĩa.

Ông Võ Văn Lượng, nguyên Ủy viên Ban TVTU, nguyên Bí thư Thành ủy, Chủ tịch HĐND TP.Biên Hòa kể, khoảng nửa đầu tháng 8-1945, người dân quê ông - xã Phước An (H.Nhơn Trạch) đã “xì xầm” truyền tai nhau “sắp có cuộc nổi dậy”. Đến chiều 24-8-1945, khoảng 300 dân làng ở xã Phước An đi 5 chiếc ghe lớn về Sài Gòn, trong đó có chiếc ghe do cha ông dẫn đầu đã giương cờ búa liềm đi cướp chính quyền ở “Hòn ngọc Viễn Đông”; số thiếu niên 15 và 16 tuổi lúc đó như ông được giao canh gác hội quán (trụ sở của làng). Chiều 25-8-1945, đoàn người của dân làng đã về lại địa phương, sẵn khí thế đó, đoàn kéo lên xã Phước An tuần hành, hô vang khẩu hiệu “Đả đảo Huyện Y, cảnh cáo Quản Thảo”.

Cũng trong ngày 25-8-1945, lực lượng cách mạng đã kiểm soát các cơ quan công sở trong TX.Biên Hòa như: Tòa án, Kho bạc, Trại giam Biên Hòa, căn cứ lính bảo an tỉnh…

Sáng 26-8-1945, hàng trăm đồng bào ở nội ô thị xã Biên Hòa dưới sự hướng dẫn của đồng chí Nguyễn Văn Nghĩa đã kéo đến bao vây Tòa bố Biên Hòa (nay là trụ sở UBND tỉnh). Cờ đỏ sao vàng lần đầu tiên xuất hiện ở Tòa bố Biên Hòa - trung tâm đầu não của chính quyền tay sai của phát xít Nhật đã nhuộm thắm máu đào của các chiến sĩ và đồng bào từ thời Nam kỳ khởi nghĩa trong tiếng hò reo vang dậy của đồng bào. Đồng bào say sưa ngắm nhìn lá cờ Tổ quốc Việt Nam mới, vui mừng vì từ nay đã thoát khỏi kiếp người nô lệ, “một cổ hai tròng”.

Sáng sớm 27-8-1945, hàng vạn quần chúng ở nội ô thị xã và các quận Châu Thành (H.Vĩnh Cửu ngày nay), Long Thành, Xuân Lộc đổ về quảng trường Sông Phố tham dự lễ mít tinh chào mừng chiến thắng với đủ mọi tầng lớp, già, trẻ, các tôn giáo, đoàn thể cứu quốc và cả binh lính của chế độ cũ. Tại lễ mít tinh, đồng chí Dương Bạch Mai, Thanh tra Chính trị miền Đông đã diễn thuyết trước đông đảo quần chúng, kể từ hôm nay nhân dân Biên Hòa đã thoát khỏi ách ngựa trâu, xóa bỏ gông xiềng của 80 năm nô lệ, nước Việt Nam từ nay đã có mặt trên bản đồ thế giới, không còn bị bọn Tây, Nhật miệt thị là An-na-mít, không còn bị đè đầu cưỡi cổ, sưu cao thuế nặng.

Tiếp đó, đồng chí Hoàng Minh Châu, Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa tuyên bố từ nay chính quyền cách mạng của Việt Minh là của nhân dân; kêu gọi đồng bào trong tỉnh chung sức với chính quyền xây dựng chế độ mới. Đồng bào phấn khởi hô vang “Việt Nam độc lập muôn năm”, “Việt Minh muôn năm” và sau đó các đoàn công nhân, nông dân, thanh thiếu niên, học sinh, công chức, tín độ và các chức sắc tôn giáo tây cầm cờ đỏ búa liềm, cờ đỏ sao vàng và biểu ngữ tỏa ra các đường phố hô vang khẩu hiệu chào mừng Cách mạng Tháng Tám thành công.

Trước Cách mạng Tháng Tám, tỉnh Biên Hòa chỉ có ít đảng viên cộng sản, mặc dù bị địch khủng bố đàn áp nhưng dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đã lãnh đạo nhân dân tiếp tục đấu tranh và hình thành được tổ chức cơ sở, đó là Chi bộ Đảng Cộng sản Bình Phước - Tân Triều (Q.Châu Thành) được thành lập vào tháng 2-1935, đây là tổ chức Đảng thành lập đầu tiên ở tỉnh Biên Hòa. Sự hình thành chi bộ Đảng đã đánh dấu bước chuyển mạnh của phong trào cách mạng tỉnh Biên Hòa. Những đảng viên trong chi bộ là những hạt nhân cho phong trào Mặt trận Dân chủ sau này và hình thành Tỉnh ủy lâm thời tỉnh Biên Hòa vào tháng 2-1937.

Sau khi được thành lập và có sự lãnh đạo của Tỉnh ủy lâm thời Biên Hòa, phong trào cách mạng ở Biên Hòa có những phát triển mới, đó là vào tháng 7-1940 đã xây dựng đội vũ trang chuẩn bị tham gia Nam kỳ khởi nghĩa, đội vũ trang do đồng chí Trần Văn Quỳ làm chỉ huy; khôi phục phong trào sau cuộc khủng bố trắng của thực dân bị thất bại ở Nam kỳ khởi nghĩa vào ngày 23-11-1940… Đặc biệt là chỉ với 40 đảng viên cộng sản nhưng biết nắm thời cơ phát xít Nhật đầu hàng đồng minh vào ngày 15-8-1945, Đảng bộ tỉnh Biên Hòa đã lãnh đạo và phát động nhân dân đứng lên giành chính quyền về tay nhân dân vào ngày 27-8-1945.

Phương Hằng