[Loạt Megastory] Từ Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến Văn miếu Trấn Biên: Mạch nguồn văn hóa trên vùng đất phương Nam (Kỳ cuối)

Một buổi sáng cuối tuần, trong không gian mở, xanh mát của Văn miếu Trấn Biên, các em học sinh xếp hàng đi theo hai lối vào dâng hương tại nhà bái đường và tham quan, tìm hiểu văn miếu. Bên ngoài, nhiều bạn trẻ cùng tìm hiểu di tích và ghi lại những bộ ảnh kỷ niệm bên trong không gian kiến trúc trầm mặc với cổ phục hay những bộ áo dài truyền thống. Không chỉ thu hút người dân thành phố tham quan, tìm hiểu, Văn miếu Trấn Biên đã trở thành điểm đến du lịch tiêu biểu của Đồng Nai thời gian qua, thu hút đông đảo du khách từ mọi miền đất nước, bạn bè quốc tế. Là thiết chế văn hóa, nơi báo công, tuyên dương những tập thể, cá nhân trên các lĩnh vực văn hóa, khoa học, giáo dục của Đồng Nai, Văn miếu Trấn Biên còn là không gian để tổ chức các hoạt động có ý nghĩa giáo dục sâu sắc, kết nối cộng đồng như: Lễ Tết Thầy, Hội báo Xuân, Giỗ Tổ Hùng Vương, lễ cưới tập thể cho công nhân lao động, các tiết học giáo dục địa phương của học sinh, sinh viên...

Em Hàn Ngọc Huy, học sinh Trường THCS Nguyễn Thị Minh Khai (xã Định Quán, thành phố Đồng Nai) chia sẻ: “Trước khi tham dự diễn đàn trẻ em, chúng em được đến dâng hương Bác Hồ và các bậc tiền nhân tại Văn miếu Trấn Biên. Trong không gian của di tích trọng học, em càng thấy tự hào và ý thức nỗ lực hơn nữa trong học tập, rèn luyện”.

Đoàn du khách, học sinh tham quan Văn miếu Trấn Biên. Ảnh: Bảo tàng thành phố Đồng Nai

Có những di sản được nhận diện qua tuổi đời, có những di sản được ghi nhớ bởi kiến trúc, cũng có những di sản sống trong ký ức và nếp nghĩ của cộng đồng. Văn miếu Trấn Biên hội tụ những lớp giá trị ấy. Từ lịch sử hình thành vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai, truyền thống trọng học, tôn sư trọng đạo đến những hoạt động văn hóa, giáo dục được tổ chức qua các thời kỳ, di tích là một phần ký ức văn hóa của địa phương. Có những giai đoạn, công trình bị hủy hoại, nhưng ký ức và giá trị tinh thần mà nó đại diện vẫn được cộng đồng lưu giữ. Việc phục dựng Văn miếu Trấn Biên vì thế không chỉ là khôi phục một công trình kiến trúc, mà còn là nỗ lực khẳng định lại vị trí của di sản trong đời sống văn hóa địa phương.

Trong bối cảnh Đồng Nai đang phát triển nhanh, giá trị ấy càng cần được nhìn nhận đầy đủ. Một đô thị hiện đại không chỉ được nhận diện qua quy mô kinh tế, hạ tầng hay tốc độ đô thị hóa. Bản sắc của đô thị còn được tạo nên bởi cách cộng đồng gìn giữ lịch sử, trao truyền ký ức và xây dựng những không gian văn hóa có khả năng kết nối con người. Văn miếu Trấn Biên có thể đảm nhận vai trò đó nếu được phát huy như một địa chỉ văn hóa - giáo dục sống động: Nói cách khác, yêu cầu đặt ra không chỉ là bảo tồn di tích để các thế hệ sau còn nhìn thấy, mà còn là làm cho những giá trị được di tích lưu giữ tiếp tục có ý nghĩa với các thế hệ đang sống.

Học sinh lắng nghe chia sẻ về lịch sử và truyền thống hiếu học của cha ông tại Nhà bia - Văn miếu Trấn Biên. Ảnh tư liệu

Theo bà Nguyễn Ngọc Yến, Giám đốc Bảo tàng Đồng Nai - đơn vị trực tiếp quản lý di tích, Văn miếu Trấn Biên là một trong những di sản văn hóa tiêu biểu của địa phương, đồng thời là địa chỉ có vai trò quan trọng trong việc quảng bá hình ảnh, bản sắc và con người Đồng Nai. Trong bối cảnh Đồng Nai phát triển nhanh và tăng cường giao lưu văn hóa, Văn miếu Trấn Biên được định hướng trở thành địa chỉ văn hóa - giáo dục tiêu biểu, gắn kết di sản với cộng đồng và các hoạt động văn hóa, du lịch. Qua đó, góp phần quảng bá lịch sử, bản sắc văn hóa và con người Đồng Nai, đồng thời khẳng định vai trò của di sản trong đời sống đương đại. “Chúng tôi xác định nhiệm vụ trọng tâm là bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa của di tích gắn với phát huy giá trị di tích thông qua hoạt động trưng bày, thuyết minh, giáo dục di sản, tổ chức các sự kiện văn hóa và ứng dụng công nghệ số. Qua đó, giúp người dân và du khách hiểu sâu hơn về lịch sử di tích, đồng thời lan tỏa những giá trị truyền thống đến thế hệ trẻ” - bà Nguyễn Ngọc Yến chia sẻ.

Từ định hướng này, yêu cầu đặt ra là đưa di sản vượt ra khỏi khuôn khổ của một địa điểm tham quan, trở thành không gian văn hóa - giáo dục có khả năng kết nối nhiều nhóm công chúng. Với học sinh, sinh viên, Văn miếu Trấn Biên có thể là nơi tiếp cận lịch sử địa phương bằng trải nghiệm trực quan; với người dân, đây là không gian tìm hiểu cội nguồn văn hóa; còn với du khách, di tích góp phần mở ra câu chuyện về quá trình hình thành, phát triển và bản sắc của vùng đất Đồng Nai.

Từ Văn Miếu - Quốc Tử Giám ở Thăng Long đến Văn miếu Trấn Biên trên vùng đất phương Nam là hành trình tiếp nối của những giá trị văn hóa đề cao tri thức, tôn trọng người thầy và trọng dụng người tài. Theo bà Nguyễn Ngọc Yến, để sự kết nối giữa Văn Miếu - Quốc Tử Giám và Văn miếu Trấn Biên đi vào thực chất, cần ưu tiên trao đổi chuyên môn, phối hợp giáo dục di sản và đổi mới phương thức lan tỏa tri thức.

Nhà bia Khổng tử trong khuôn viên Văn miếu Trấn Biên. Ảnh: Nhật Hạ

Trước hết, hai bên có thể nghiên cứu trao đổi tư liệu, kết quả nghiên cứu và kinh nghiệm trong công tác quản lý, bảo tồn, phát huy giá trị di tích; phối hợp tổ chức triển lãm chuyên đề, tọa đàm khoa học về truyền thống đạo học Việt Nam. Đồng thời, cần nghiên cứu xây dựng các chương trình tham quan, trải nghiệm và tìm hiểu di sản dành cho học sinh, sinh viên, giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn giá trị của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng hiền tài.

Từ gợi mở này, việc kết nối 2 di tích có thể được cụ thể hóa bằng những hoạt động phù hợp với chức năng và điều kiện thực tế của mỗi đơn vị. Trao đổi tư liệu, chia sẻ kết quả nghiên cứu, tổ chức triển lãm chuyên đề hoặc tọa đàm khoa học sẽ tạo thêm cơ hội để các nhà nghiên cứu, cán bộ quản lý và công chúng hiểu rõ hơn về lịch sử đạo học Việt Nam. Những chương trình tham quan, trải nghiệm liên kết dành cho học sinh, sinh viên cũng có thể giúp người học nhìn nhận truyền thống văn hóa trong một không gian rộng hơn, từ kinh đô xưa đến vùng đất phương Nam.

Điều quan trọng là các hoạt động hợp tác cần có nội dung rõ ràng, được chuẩn bị trên cơ sở nghiên cứu và có khả năng duy trì lâu dài. Một chương trình giáo dục di sản được thiết kế tốt, một bộ tư liệu được thẩm định kỹ lưỡng hay một cuộc triển lãm chuyên đề có chất lượng đều có thể tạo ra giá trị bền vững, nếu thực sự đáp ứng nhu cầu tìm hiểu của công chúng.

Cùng với hợp tác chuyên môn, công nghệ số mở ra những cách tiếp cận mới đối với di sản. Bà Nguyễn Ngọc Yến cho rằng, bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ số, số hóa và chia sẻ tư liệu sẽ góp phần mở rộng khả năng tiếp cận di sản đến công chúng. Số hóa tư liệu lịch sử, xây dựng nội dung thuyết minh trực tuyến, sử dụng mã QR tại các điểm tham quan hoặc phát triển những sản phẩm đa phương tiện là các hướng có thể nghiên cứu triển khai. Thông qua đó, người tham quan có thể chủ động tìm hiểu sâu hơn về di tích; giáo viên, học sinh và những người nghiên cứu có thêm nguồn tư liệu phục vụ học tập, giảng dạy và tìm hiểu lịch sử địa phương.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tạo thêm những hình thức giới thiệu mới, mà là làm cho di sản trở thành nguồn tri thức có thể được tiếp cận, chia sẻ và tiếp tục nghiên cứu. Khi sự kết nối giữa các di tích được thể hiện bằng những chương trình hợp tác cụ thể, mạch nguồn đạo học sẽ không chỉ tồn tại trong ý nghĩa biểu tượng, mà còn được tiếp nối bằng hoạt động giáo dục và lan tỏa tri thức trong đời sống hôm nay.

Để phát huy giá trị của Văn miếu Trấn Biên, Bảo tàng Đồng Nai đã trình Sở Văn hóa, Thể thao và du lịch xem xét, thẩm định, trình các cấp có thẩm quyền phê duyệt Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị Di tích quốc gia Văn miếu Trấn Biên, giai đoạn 2025-2030. Đề án có nhiệm vụ tổ chức quy hoạch không gian toàn bộ khu vực di tích quốc gia Văn miếu Trấn Biên và lân cận; bảo tồn, tôn tạo di tích và bảo vệ không gian, cảnh quan di tích, môi trường du lịch… với diện tích 148,763m2. Việc thực hiện đề án cũng là quyết tâm, nỗ lực bảo tồn và phát huy giá trị Di tích quốc gia Văn miếu Trấn Biên, đưa nơi đây trở thành trung tâm sinh hoạt văn hóa - chính trị của thành phố, nhằm giáo dục truyền thống yêu nước, uống nước nhớ nguồn, lòng tự hào lịch sử dân tộc đối với các tầng lớp nhân dân gắn với phát triển du lịch.

Khuôn viên Văn miếu Trấn Biên nhìn từ trên cao. Ảnh tư liệu

Đồng Nai hôm nay không chỉ là nơi người dân nhiều thế hệ sinh sống, mà còn là điểm đến lập nghiệp của đông đảo cư dân từ nhiều vùng miền. Trong sự giao thoa ấy, di sản văn hóa có vai trò như một điểm tựa tinh thần, giúp người dân hiểu hơn về lịch sử nơi mình đang sống, nhận diện những giá trị chung và hình thành sự gắn bó với cộng đồng.

Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Đồng Nai Trần Quang Toại cho rằng, ý nghĩa lớn nhất của việc phục dựng Văn Miếu Trấn Biên không chỉ nằm ở kiến trúc, mà còn ở cách di tích tiếp tục “sống” cùng dòng chảy xã hội hiện đại. Khi người trẻ bước vào không gian Văn miếu, tìm hiểu lịch sử và những tấm gương hiền tài, niềm tự hào về truyền thống có thể trở thành động lực học tập, rèn luyện và cống hiến. Tuy nhiên, để di sản thực sự đi vào đời sống, việc tham quan hay tổ chức nghi lễ là chưa đủ. Điều quan trọng hơn là làm cho những giá trị được gửi gắm trong di tích trở nên gần gũi, dễ hiểu và có khả năng khơi gợi sự chủ động của thế hệ trẻ.

Trong thời đại số, tinh thần hiếu học không thể chỉ được hiểu là chăm chỉ đến trường hay đạt thành tích trong các kỳ thi. Đó còn là năng lực tự học suốt đời, biết chọn lọc thông tin, làm chủ công nghệ, nuôi dưỡng tư duy phản biện và sáng tạo để giải quyết những vấn đề của cuộc sống. Tinh thần trọng dụng hiền tài cũng không dừng ở việc ghi danh hay biểu dương, mà cần được thể hiện bằng môi trường học tập, nghiên cứu và làm việc, tạo điều kiện cho người có năng lực phát huy khả năng, đóng góp cho quê hương.

Từ góc nhìn ấy, ông Trần Quang Toại đề xuất cần tăng cường ứng dụng công nghệ để số hóa di sản Văn miếu Trấn Biên, phát triển các hình thức trải nghiệm phù hợp với người trẻ; đồng thời đưa di tích trở thành không gian học tập mở, nơi học sinh có thể tìm hiểu lịch sử, kiến trúc, các danh nhân văn hóa và truyền thống giáo dục của địa phương. Những dự án video ngắn (short video), đồ họa (infographic) hay sản phẩm truyền thông số do chính học sinh, sinh viên thực hiện cũng có thể giúp di sản được kể lại bằng ngôn ngữ gần gũi với thế hệ mình.

Các bạn trẻ chụp ảnh lưu niệm tại Văn miếu Trấn Biên dịp đầu xuân. Ảnh: Nhật Hạ

Bên cạnh đó, việc tôn vinh người tài cần gắn với những chính sách thiết thực về thu hút, bồi dưỡng và giữ chân nhân lực chất lượng cao. Nếu tiền nhân từng đề cao người hiền thông qua đạo học và khoa cử, thì trong bối cảnh hiện nay, tinh thần ấy cần được tiếp nối bằng cơ hội nghiên cứu, môi trường làm việc sáng tạo và cơ chế khuyến khích những người có năng lực đóng góp lâu dài cho địa phương.

Di sản chỉ thực sự phát huy giá trị khi thực sự đi vào cuộc sống, cùng với đó, tham gia vào quá trình hình thành con người, bồi đắp cộng đồng và khơi mở khát vọng phát triển. Văn miếu Trấn Biên vì thế cần được nhìn nhận không chỉ như một điểm đến văn hóa, mà còn là không gian giáo dục truyền thống, kết nối các thế hệ và nuôi dưỡng tinh thần trọng tri thức.

Mạch nguồn văn hiến không chỉ nằm trong những mái ngói, hàng cột hay tấm bia được gìn giữ qua thời gian. Mạch nguồn ấy tiếp tục chảy trong khát vọng học tập, trong sự trân trọng người thầy, trong cách xã hội đối xử với người tài và trong trách nhiệm mỗi thế hệ đối với quê hương. Khi những giá trị ấy được chuyển hóa thành hành động cụ thể trong đời sống, Văn miếu Trấn Biên và các di tích trên địa bàn sẽ không chỉ là dấu ấn của quá khứ, mà còn là điểm tựa tinh thần cho sự phát triển của Đồng Nai trong tương lai.

Người dân, du khách tham quan, chụp ảnh tại Văn miếu Trấn Biên. Ảnh tư liệu