[Tuyến Megastory] Chuyên gia hiến kế cho Đồng Nai phát triển: Con đường di sản - sức mạnh mềm của Đồng Nai trong giai đoạn phát triển mới

Trong giai đoạn phát triển mới, Đồng Nai không chỉ đứng trước yêu cầu bứt phá về kinh tế mà còn cần phát huy những giá trị văn hóa, con người và nguồn lực nội sinh để tạo dựng bản sắc riêng.

Trao đổi với Báo Đồng Nai Online, GS.TS Ngô Thị Phương Lan, Hiệu trưởng Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), thành viên Tổ Tư vấn kinh tế - xã hội của thành phố Đồng Nai, chia sẻ những gợi mở về “con đường di sản”, phát triển nguồn nhân lực và xây dựng Đồng Nai trở thành đô thị văn minh, hiện đại, hạnh phúc.

*Thưa GS.TS, vừa qua Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 16-NQ/TW về xây dựng và phát triển thành phố Đồng Nai đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2065, trong đó xác định rõ quan điểm: “Lấy giá trị văn hóa, bảo vệ môi trường, nâng cao sức khỏe, đời sống vật chất, tinh thần của Nhân dân là trụ cột của sự phát triển bền vững”. GS.TS đánh giá như thế nào về việc đưa “giá trị văn hóa” lên thành một trụ cột phát triển song hành cùng kinh tế đối với vùng đất gần 330 năm hình thành và phát triển như Biên Hòa - Đồng Nai?

Theo tôi, việc Nghị quyết số 16 xác định “giá trị văn hóa” là một trong những trụ cột của phát triển bền vững cho thấy một chuyển biến rất quan trọng trong tư duy phát triển. Văn hóa không chỉ là lĩnh vực cần được bảo tồn hay là thành quả được thụ hưởng sau phát triển kinh tế, mà trở thành một yếu tố cấu thành chính quá trình phát triển. Điều này cũng thể hiện sự cụ thể hóa tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Nếu Nghị quyết 80 xác lập ở tầm quốc gia vai trò của văn hóa và con người như nền tảng, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển, thì Nghị quyết số 16 đặt vấn đề đó vào không gian phát triển cụ thể của Đồng Nai.

Do đó, bước tiếp theo là phải làm rõ bằng cách nào các giá trị và nguồn lực văn hóa được chuyển hóa thành năng lực phát triển thực tế. Điều này đặc biệt quan trọng với Đồng Nai - một vùng đất gần 330 năm lịch sử nhưng đồng thời là địa bàn công nghiệp hóa, đô thị hóa và nhập cư mạnh. Vì vậy, văn hóa Đồng Nai hôm nay không chỉ là bảo tồn các giá trị của Biên Hòa - Đồng Nai, mà còn phải kiến tạo một bản sắc chung, tạo cảm thức thuộc về và kết nối cư dân cũ - mới, người lao động, chuyên gia, cộng đồng quốc tế và thế hệ trẻ. Tôi cho rằng văn hóa có thể tạo ra ít nhất ba giá trị phát triển rất cụ thể: tạo bản sắc và gắn kết xã hội; nâng cao chất lượng sống và sức hấp dẫn của địa phương; tạo ra giá trị kinh tế mới thông qua công nghiệp văn hóa, thiết kế, thủ công, du lịch, ẩm thực và các ngành sáng tạo. Theo nghĩa đó, văn hóa cũng là một phần quan trọng của hạ tầng xã hội cho phát triển, nhất là đối với một đô thị sân bay và kết nối toàn cầu trong tương lai.

Vì vậy, Đồng Nai cần chuyển từ tư duy chủ yếu quản lý hoạt động văn hóa sang quản trị và phát huy tài sản văn hóa trong tổng thể phát triển. Chẳng hạn, có thể xây dựng bản đồ tài sản văn hóa toàn thành phố và tích hợp vào quy hoạch; đồng thời, với các dự án phát triển lớn, bên cạnh hiệu quả kinh tế cũng cần đặt câu hỏi: dự án tạo thêm hay làm suy giảm những giá trị văn hóa - xã hội nào, tác động ra sao đến bản sắc, sự gắn kết cộng đồng và chất lượng sống của người dân.

Theo tôi, đó chính là ý nghĩa sâu hơn của việc đưa văn hóa thành một trụ cột, đó là văn hóa không đứng bên cạnh kinh tế để hỗ trợ cho phát triển, mà phải hiện diện bên trong chính quá trình tạo ra phát triển.

*Thưa bà, Đồng Nai đang đứng trước một bước ngoặt quan trọng, mở ra cơ hội chuyển mình để trở thành một “Thành phố kết nối toàn cầu” với mô hình đô thị sân bay hiện đại. Theo bà, làm thế nào để Đồng Nai vừa bảo tồn, phát huy các giá trị lịch sử - văn hóa truyền thống, vừa phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch thông minh để văn hóa trở thành một “sức mạnh mềm” nhận diện thương hiệu cho Đồng Nai trên bản đồ quốc tế?

Trong bối cảnh Đồng Nai bước vào một không gian phát triển mới, câu hỏi không chỉ là làm thế nào bảo tồn từng di sản, mà quan trọng hơn là làm thế nào kết nối các lớp di sản, các không gian văn hóa và các cộng đồng cư dân để kiến tạo một bản sắc chung cho Đồng Nai mới. Đây cũng là điều kiện để văn hóa thực sự trở thành sức mạnh mềm và nguồn lực phát triển như tinh thần mà chúng ta đã nói ở trên.

Tôi cho rằng một hướng đáng nghiên cứu là xây dựng “con đường di sản” của Đồng Nai. Điểm khác biệt của con đường di sản so với một tuyến du lịch thông thường là nó không đơn thuần nối các điểm đến, mà kết nối các địa điểm thông qua một câu chuyện chung về lịch sử hình thành vùng đất, sự di chuyển và giao lưu của các cộng đồng cư dân, tín ngưỡng, sinh kế và mối quan hệ giữa con người với cảnh quan.

Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa đối với Đồng Nai mới. Khi không gian đô thị ngày càng mở rộng và các cực phát triển mới hình thành, con đường di sản có thể giúp kết nối những tài sản văn hóa đang nằm phân tán thành một không gian văn hóa có tính liên kết. Sông Đồng Nai, không gian Biên Hòa - Trấn Biên, gốm Biên Hòa, các làng nghề, tín ngưỡng, ẩm thực, cảnh quan và đời sống của các cộng đồng cư dân không còn được nhìn như những tài sản riêng lẻ, mà trở thành những phần của một câu chuyện lớn hơn về quá trình hình thành và phát triển của Đồng Nai.

Quan trọng hơn, con đường di sản không chỉ kể câu chuyện quá khứ. Nó cần kết nối di sản với đời sống đương đại và tương lai của Đồng Nai - một trung tâm công nghiệp, đô thị sân bay, công nghệ cao và kết nối quốc tế. Công nghệ số có thể giúp xây dựng bản đồ di sản, số hóa câu chuyện và tạo trải nghiệm thông minh; công nghiệp văn hóa và thiết kế có thể chuyển các giá trị di sản thành sản phẩm sáng tạo; còn du lịch có thể tạo thị trường và sinh kế cho cộng đồng.

Trong cấu trúc đó, Sân bay Long Thành có ý nghĩa đặc biệt. Sân bay không nên chỉ là nơi đưa khách đến và đi, mà có thể trở thành cửa ngõ của con đường di sản, nơi du khách bắt đầu nhận diện và khám phá câu chuyện Đồng Nai. Từ một trung tâm trung chuyển quốc tế, Long Thành có thể trở thành điểm kết nối các dòng khách với những không gian văn hóa, sinh thái và sáng tạo của địa phương, đồng thời đưa hình ảnh Đồng Nai ra thế giới.

*Nghị quyết số 16 đặt ra mục tiêu rất lớn: xây dựng Đồng Nai thành trung tâm công nghiệp hàng không - vũ trụ, bán dẫn, AI, logistics và kinh tế số. Nghị quyết cũng đặt trọng tâm vào việc kết nối giữa các cơ sở giáo dục đại học với doanh nghiệp, viện nghiên cứu và hệ sinh thái Sân bay Long Thành. Từ góc độ lãnh đạo một đại học hàng đầu về khoa học xã hội và nhân văn, GS.TS nhìn nhận đâu là “nút thắt” và giải pháp đột phá về nguồn nhân lực chất lượng cao của Đồng Nai hiện nay?

Theo tôi, nút thắt lớn nhất của Đồng Nai không đơn giản là thiếu người có bằng đại học, mà là cơ cấu kỹ năng và hệ sinh thái phát triển nhân lực chưa theo kịp mô hình kinh tế mới. Những lĩnh vực như hàng không - vũ trụ, bán dẫn, AI, logistics hay kinh tế số không chỉ cần nhân lực kỹ thuật mà đòi hỏi một tổ hợp năng lực rộng hơn: chuyên môn, ngoại ngữ, kỹ năng số, hiểu biết pháp lý - quốc tế, khả năng làm việc đa văn hóa, tư duy sáng tạo và năng lực thích ứng nhanh với công nghệ.

Vì vậy, việc đầu tiên Đồng Nai nên làm là xây dựng “bản đồ nhu cầu nhân lực và kỹ năng” cho từng ngành chiến lược. Đây không nên là một báo cáo thống kê lao động thông thường, mà là hệ thống dữ liệu và dự báo giúp trả lời cụ thể, đó là trong 5 năm, 10 năm tới Đồng Nai cần những nhóm nhân lực nào, số lượng bao nhiêu, ở trình độ nào, cần những kỹ năng gì, vào thời điểm nào và tập trung ở những không gian phát triển nào. Quan trọng hơn, bản đồ phải chỉ ra khoảng cách giữa nhu cầu tương lai với nguồn nhân lực hiện có và năng lực đào tạo hiện nay.

Từ đó, Đồng Nai có thể xác định rất rõ nhân lực nào có thể đào tạo tại địa phương; lĩnh vực nào cần đặt hàng các đại học mạnh trong nước; năng lực nào cần liên kết đào tạo hoặc gửi đi đào tạo ở nước ngoài; và những chuyên gia nào cần có chính sách thu hút từ bên ngoài. Dữ liệu này cần được xây dựng và cập nhật thường xuyên với sự tham gia của chính quyền, doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và các hiệp hội ngành nghề. Có như vậy, đào tạo mới có thể đi trước nhu cầu phát triển thay vì chờ thị trường thiếu người rồi mới tìm cách bổ sung.

Một điểm nữa tôi muốn nhấn mạnh là phải nhìn nguồn nhân lực chất lượng cao rộng hơn khối kỹ thuật. Một hệ sinh thái công nghệ cao không chỉ cần những người tạo ra công nghệ mà còn cần những người có khả năng quản trị con người, tổ chức xã hội và kết nối công nghệ với đời sống. Một đô thị sân bay quốc tế còn cần nhân lực về ngoại ngữ, luật, quan hệ quốc tế, chính sách công, truyền thông, văn hóa, du lịch, tâm lý, xã hội học đô thị, quản trị nhân lực và quản trị đa văn hóa. Đây chính là những lĩnh vực mà khoa học xã hội và nhân văn có thể đóng góp trực tiếp.

Vì vậy, theo tôi, Đồng Nai cần đồng thời làm ba việc: đào tạo nhân lực đáp ứng nhu cầu trước mắt; phát hiện và đầu tư cho nhân tài của 10-20 năm tới; và xây dựng một môi trường đủ hấp dẫn để nhân tài muốn đến, trở về, ở lại và cống hiến. Muốn trở thành một trung tâm công nghệ cao, Đồng Nai cũng phải trở thành một đô thị đáng sống và một nơi mà người trẻ có thể nhìn thấy tương lai của mình.

*Thưa bà, một điểm rất mới và nhân văn trong Nghị quyết số 16 là định hướng xây dựng thành phố Đồng Nai “Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc”, lấy con người làm trung tâm, chủ thể, nguồn lực và mục tiêu của sự phát triển. Vậy theo bà, tiêu chí “Hạnh phúc” và chất lượng sống cao cần được cụ thể hóa bằng những chỉ số hay hành động thực tiễn nào trong công tác quy hoạch, phát triển hạ tầng xã hội, y tế, giáo dục và an sinh của thành phố?

Theo tôi, để “Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc” thực sự trở thành mục tiêu phát triển, Đồng Nai cần chuyển những khái niệm này thành những kết quả mà người dân có thể cảm nhận và có thể đo lường được. Điều quan trọng là không chỉ hỏi thành phố phát triển nhanh đến đâu, mà phải hỏi sự phát triển đó đã làm cho cuộc sống của người dân tốt hơn như thế nào.

Đồng Nai có thể tham khảo các bộ chỉ số quốc tế. Chẳng hạn, Global Liveability Index của EIU đánh giá đô thị qua các nhóm ổn định, y tế, văn hóa và môi trường, giáo dục, hạ tầng; OECD Well-being Framework/Better Life Index mở rộng sang nhà ở, việc làm, thu nhập, sức khỏe, môi trường, giáo dục, an toàn, quan hệ xã hội, sự tham gia của người dân và mức độ hài lòng với cuộc sống. UN-Habitat lại nhấn mạnh cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm và kết hợp giữa điều kiện sống khách quan với trải nghiệm thực tế của cư dân. Các nghiên cứu về hạnh phúc quốc tế cũng cho thấy thu nhập chỉ là một thành tố; các mối quan hệ xã hội, sức khỏe, khả năng lựa chọn cuộc sống và niềm tin cũng rất quan trọng.

Từ những kinh nghiệm đó, tôi cho rằng Đồng Nai có thể xây dựng một Bộ chỉ số Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc của Đồng Nai, với ba lớp. Lớp thứ nhất là điều kiện sống, như thu nhập, việc làm, nhà ở, giao thông, y tế, giáo dục, môi trường, an toàn và khả năng tiếp cận dịch vụ công. Lớp thứ hai là chất lượng đời sống xã hội và văn hóa, như khả năng tiếp cận không gian công cộng và các hoạt động văn hóa, sự gắn kết cộng đồng, niềm tin xã hội, cân bằng công việc - cuộc sống và mức độ tham gia của người dân. Lớp thứ ba là trải nghiệm và cảm nhận của chính người dân: họ có hài lòng với cuộc sống không, có cảm thấy an toàn không, có cảm thức thuộc về Đồng Nai không, có tin rằng mình và con cái có cơ hội phát triển tại đây không.

Ngoài ra, thành phố có thể thực hiện khảo sát chất lượng sống và hạnh phúc của người dân định kỳ, kết hợp với dữ liệu hành chính để theo dõi sự thay đổi qua thời gian. Mục đích quan trọng nhất không phải để xếp hạng Đồng Nai, mà để xác định lĩnh vực nào đang tiến bộ, lĩnh vực nào người dân chưa hài lòng và khu vực nào cần ưu tiên đầu tư. Kết quả này nên trở thành một đầu vào của quá trình phân bổ nguồn lực và đánh giá chính sách.

Xa hơn, với những dự án phát triển lớn, bên cạnh hiệu quả kinh tế, Đồng Nai có thể đánh giá thêm “lợi tức xã hội và văn hóa” của phát triển, đó là dự án đó tạo thêm việc làm và thu nhập, nhưng đồng thời có làm chất lượng sống tốt hơn, tăng khả năng tiếp cận văn hóa và không gian công cộng, củng cố sự gắn kết cộng đồng và nâng cao cảm nhận hạnh phúc của người dân hay không.