Ứng dụng AI trong truy xuất nguồn gốc nông sản

Hiện nay, ứng dụng nền tảng số và trí tuệ nhân tạo (AI) trong chứng nhận, truy xuất nguồn gốc nông sản đang được đẩy mạnh với mục tiêu minh bạch về nguồn gốc nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Người tiêu dùng sử dụng điện thoại thông minh để truy xuất nguồn gốc nông sản tại chương trình triển lãm thành tựu nông nghiệp Đồng Nai năm 2025.

Đây không chỉ là câu chuyện của doanh nghiệp mà các hợp tác xã, nông dân cũng phải chủ động tiếp cận, áp dụng từ khâu đầu đó là ghi nhật ký điện tử. Qua đó, nguồn gốc nông sản được quản lý, minh bạch từ khâu sản xuất đến quá trình kiểm tra, truy xuất.

Minh bạch từ vườn trồng

Hiện nay, các nước nhập khẩu nông sản đều yêu cầu chặt chẽ về truy xuất nguồn gốc nông sản, đặc biệt là phải minh bạch về quy trình canh tác. Theo đó, yêu cầu số hóa từ vườn trồng rất cần thiết. Trước đây, nông dân ghi nhật ký canh tác trên sổ tay, việc truy xuất trên hồ sơ giấy lâu, không hiệu quả. Khi thay bằng ghi nhật ký điện tử mang lại nhiều thuận lợi, hạn chế sai sót. Nhật ký điện tử ghi nhận được mọi hoạt động sản xuất gắn với các bộ tiêu chuẩn của những nước nhập khẩu nông sản tương ứng, hỗ trợ nông dân điều chỉnh trong quy trình canh tác cho phù hợp.

Queen Farm Việt Nam (xã Phước Sơn) là trang trại đang đẩy mạnh ứng dụng AI vào sản xuất. Trang trại quản lý vườn sầu riêng rộng hàng chục hécta qua bản đồ điện tử. Trong đó, từng cây sầu riêng đều được định danh, có hồ sơ sức khỏe riêng để có giải pháp chăm sóc phù hợp. Trong đó, việc thực hiện nhật ký điện tử được chú trọng, cập nhật mọi thông tin quy trình chăm sóc cây trồng hằng ngày; việc sử dụng phân, thuốc, liều lượng; thời gian cách ly… Đây là cơ sở để trang trại nắm rõ quá trình canh tác, chăm sóc cây trồng cũng như trong quản lý, kiểm tra và truy xuất nguồn gốc nông sản.

Bà Phan Thị Thu Hiền, Giám đốc Trung tâm Kiểm dịch thực vật sau nhập khẩu II (Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật) cho biết: Nghị quyết số 36/2026/NQ-CP của Chính phủ về đơn giản hóa thủ tục hành chính đối với mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói có nhiều nội dung mới. Trong đó, việc đơn giản hóa thủ tục cấp mã số vùng trồng, chuyển trọng tâm từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, nông dân giữ vai trò làm chủ từ quy trình sản xuất an toàn, ghi nhật ký điện tử đến tự chịu trách nhiệm truy xuất nguồn gốc nông sản. Trước đây, việc ghi chép nhật ký sản xuất bằng sổ tay dễ thất lạc hoặc bỏ sót thông tin, nay mọi dữ liệu được cập nhật trên hệ thống qua điện thoại thông minh. Thông tin của nhật ký canh tác điện tử được kết nối lên hệ thống, được giám sát qua nhiều tầng từ địa phương, Trung ương, đối tác nước ngoài. Theo đó, nông dân bắt buộc phải thực hiện ghi chép nhật ký đầy đủ, nếu không tuân thủ, khi hậu kiểm sẽ chịu trách nhiệm nên phải làm thực chứ không chỉ là yêu cầu về mặt hình thức.

Xây dựng nguồn nhân lực

Đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng AI mở ra hướng sản xuất nông nghiệp chính xác, minh bạch từ quản lý vùng trồng đến truy xuất nguồn gốc, tiêu thụ nông sản, góp phần xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, bền vững. Trong đó, các doanh nghiệp sẵn sàng đồng hành cùng các hợp tác xã, nông dân tiếp cận AI trong xây dựng chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ.

Ông Wilson Lieu, Phó Chủ tịch Khối AI cho nông nghiệp (Câu lạc bộ Doanh nông Việt Nam), Viện trưởng Viện Ứng dụng AI và Phát triển nhân lực số trực thuộc Hội Khoa học phát triển nguồn nhân lực - nhân tài Việt Nam chia sẻ: Chuyển đổi số trong nông nghiệp điều đầu tiên và quan trọng nhất là con người triển khai. Chuyển đổi số phải từ hợp tác xã và mỗi nông dân phải biết ứng dụng. Khối AI cho nông nghiệp có vai trò là hỗ trợ cho nông dân làm việc nhẹ nhàng hơn, xây dựng năng lực vận hành chuyển đổi số cho toàn chuỗi giá trị nông sản. Chúng tôi xây dựng chương trình đào tạo cụ thể cho từng đối tượng khác nhau. Ví dụ, khi chúng tôi đi tập huấn cho người đồng bào dân tộc thiểu số, họ rất khó khăn trong tiếp cận công nghệ nên chúng tôi nắm tay nông dân để họ làm từng thao tác, hỗ trợ họ ứng dụng AI trong quảng bá sản phẩm với những thao tác đơn giản, dễ ứng dụng nhất.

Dưới góc nhìn khác, bà Tăng Hiểu Ngọc, đại diện Tập đoàn Chứng nhận và Giám định Trung Quốc (CCIC) cho hay: Chúng tôi đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, AI để nâng cao hiệu quả quản lý, tính minh bạch và khả năng truy xuất toàn bộ chuỗi cung ứng. Giải pháp truy xuất của chúng tôi tích hợp toàn bộ thông tin của cả quá trình vào 1 mã truy xuất duy nhất, từ xác minh thực địa, thu hoạch, sơ chế, lấy mẫu kiểm nghiệm, đóng hàng, theo dõi thông tin vận chuyển… CCIC Việt Nam đang ứng dụng AI trong truy xuất nguồn gốc gắn với cơ chế 1 cửa trong thông quan giúp rút ngắn quá trình kiểm tra và nâng cao hiệu quả đáng kể. Cụ thể, thời gian thông quan còn nửa ngày chứ không kéo dài từ 2-3 ngày như trước.

Theo bà TRẦN THỊ MINH HÀ, Chủ tịch Câu lạc bộ Doanh nông Việt Nam, thị trường xuất khẩu cần nguồn cung ổn định, được sản xuất trong chuỗi liên kết với sản phẩm đạt chuẩn, truy xuất được nguồn gốc. Việc ứng dụng AI và chuyển đổi số là chìa khóa để chuẩn hóa vùng trồng, minh bạch hóa dữ liệu và nâng cao năng lực cạnh tranh cho nông sản xuất khẩu.

Bình Nguyên